Кәләш өчен ат бизәгәннәр

Без Чинчурино авылында булып, педагогика хезмәте ветераны Галина Ванюхина белән очраштык.

Ул безне өенә чакырды һәм әлеге борынгы авылның төп кешесе түгеллеген әйтте. Алар монда 1959 елда килеп төпләгәннәр: Надежданың әнисен Чинчуринодагы май заводына мастер итеп бил­геләгәннәр, ул вакытта кызга 10 яшь булган. Авылда туганнары булмаса да, Галина Николаевна бирегә күнегеп киткән. Белем алган. Гаилә корган, күршедәге егеткә кияүгә чыккан. 1972 елда мәктәптә эшли башлаган, ә 1974 елда аны колхозда пропагандачы итеп билгеләгәннәр.

Без авылда туйга кагылышлы нинди йолалар булганлыгы турында аралашып киттек.

– Авыл төрле җирлекләр­дән килгән кешеләрдән оешкан. Җирне алпавытларга, хезмәт кешеләренә биргәннәр. Бәйрәмнәрне бөтен туган-тумача белән билгеләп үтү гадәте булган. Үзләренең чекушкалары белән йорттан-йортка йөргәннәр. Җырларны бик ях­шы җырлаганнар, һәр нәселнең үз җыры булган. Туйлар көз ахырында, басу һәм бакча эш­ләре тәмамлангач башланган. Филипп уразасында, безнеңчә аны Раштуаныкы дип йөртәләр, 28 ноябрьдән 6 гыйнварга кадәр туйлар үткәрелмәгән. Туй алдыннан яучылау, ярәшү һәм сүз куешу булган. Кияүнең якын кардәшләре кәләшкә яучы булып килгәннәр, ярәшү вакытында кияүгә чыгу ниятенең җитдилеген белдергәннәр, ә сүз куешкан вакытта туй көне игълан ителгән, алда торган чыгымнар, кунаклар исәбе, бүләкләр һәм башка туй нечкәлекләре турында сүз алып барылган. Әлбәттә, ата-аналар кияү яки кәләшнең никадәр хуҗалыкчыл булуларын, нинди осталык бе­лән эш итүләрен, аларның муллыгын, хезмәт сөючән­леген игътибарга ­алганнар.

Туй көнендә кәләш ягына бару өчен егетнең ишегалдында – ат, ә соңрак машина бизәгәннәр. Кә­ләш йортына егетнең туганнарын һәм кунак­ларны килгәчтен үк керт­мәгәннәр: капкалар бикле булган, ә эчкә үтү өчен йолым акчасы түләргә кирәк ­булган.

Чиркәүдә никахлашкан­чы яки теркәлгәнчегә ка­дәр кәләшнең сандыгында бирнә – җәймәләр, юрган, мендәр тышлары, чаршау­лар, сөлгеләр һәм челтәрләр әзер булырга тиеш булган. Кызны яучылаганнан соң, аның дус кызлары килеп бирнәне сандыкларга пөхтә итеп тутыра башлаганнар. Миндә кайнанамнан калган үзе тукыган тукыма калды, алардан сөлгеләр ясадык. Ә әниемнән башка төрле тукыма калды, ул капчык тукымасына охшаган иде.

ЗАГСта ­язылышканнан соң яшьләр ирнең өенә кайт­каннар, анда әти-әнисе аларны икмәк-тоз белән каршы алган, имин һәм бай тормыш теләп, хәер-фатихаларын бир­гәннәр. Туй бик күңелле үтә торган булган. Безнең авылда җырларга яратуларын яхшы хә­терлим. Каенатам белән каенанам ике тавышка кушылып җырлыйлар иде, алар һәрвакытта барлык гаилә тантаналарында көтеп алынган кунак булдылар, туганнарыбыз аларны һичшиксез чакыралар иде.
Туйның икенче көнендә йола буенча авыл буйлап төрлечә киенгән кунаклар йөри, алар яшь хатынны эзлиләр иде. Киемнәре бик кызык: берсе тунның эчен тышка әйләндереп кигән, берсе чабатада, кай­берләре сәер эшләпәләрдә, галош яки киез итекләрдән иде. Хатын-кызлар – чегәннәр, медиклар, ир-атлар көтүчеләр булып киенәләр иде.

Гадәт буенча, өйлә­неш­кән­­нең беренче төненнән соң, кәләшнең ире алдында саф һәм намуслы булуын тикшерү өчен аларның җәймәсе чыгарылды. Шулай ук иргә ике тәлинкә бирелде: берсе – чатнаган, икенчесе – бөтен килеш. Ир кеше, хатынының нинди булуына карап, тәлинкәнең берсен алырга тиеш иде. Ә бу вакытта кунаклар бәйрәм башлануын көтәләр. Соңыннан барысы да өстәлгә утырышалар һәм анда корбан балыгы чыгарыла. Балык һичшиксез бөтен булырга, зурлыгы белән аерылып торырга тиеш иде. Гадәттә, бу зур табада мичтә пешерелгән чуртан яки корбан балыгы була иде. Ир кеше балыкны ала һәм башын борып куя – бу аның гаилә башлыгы, йорт хуҗасы икәнлеген белдерә.

Өченче көнне, гадәттә, барысы да кагыйдәләр буенча үттеме, дөрес эш­лән­деме дип фикер алышу була иде.

Әле тагын шунысы да бар: туйдан соң, Май ча­бу яки ит ашау вакыты җиткәч, бездә яшьләрне һич­шиксез сыйлыйлар, ягъни икенче туй диярлек оеш­тырыла иде. Авыл буйлап ничә туйда йөргән булсалар, кунак­лар яшьләрне ата-анасы һәм исем атасы белән бергә үзләренә шул кадәр чакыралар иде.

Гадәттә Чинчурино ке­ше­­ләре үз авылдашлары бе­лән генә гаилә коралар иде, биредә нәсел җеп­ләре бик нык. Вакыт узу белән генә авыл кешелә­ре безнең иксез-чиксез зур Ватаныбызның башка почмак­ларыннан кияү һәм кәләш таба башладылар, – дип уртаклашты безнең белән Галина ­Ванюхина.