Бәрәңге белән алабута коткарган

Анна Евгеньевнаның балачагы утлы елларга туры килгән. 

Без шәһәрленең өендә булдык, һәм ул безгә үзенең тормышы турында сөйләде.

– Мин 1931 елда Красные Дворики авылында дөньяга килгәнмен, халык телендә аны Чапановке дип йөрттеләр. Бу авыл Алекина Поляна авыл Советына керде. Алекина Полянага кадәр булган өч чакрым юл чокырлы иде. Кече ватанымда барлыгы кырык йорттан торган бер генә урам бар иде. Кеше күп түгел, барысы да бердәм, тату гаилә булып яшәде, – дип сөйли Анна ­Евгеньевна. 

Аңа өч яшь ярым, ә сеңлесенә 11 ай булганда әниләре вафат була. Кызларны аталарының әти-әнисе – Татьяна һәм Дмитрий үз тәрбияләренә ала. Бер елдан соң әтиләре өйләнә һәм Тәтешкә күченеп китә, милициягә эшкә урнаша, ә балалар авылда кала. 

Без бәхетле булдык, әби белән бабай безне бик тә яраттылар. Мәктәпкә барыр вакыт җиткәч, әти мине үз янына алды. Беренче сыйныфны тәмамладым һәм шунда сугыш башланды. Өебездә радио булуын яхшы хәтерлим: иртәнге сәгать алтыда һәм төнге уникедә аннан гимн яңгырый иде. Фашистларның илебезгә мәкерле рәвештә һөҗүм итүе турындагы хәбәрне дә без радио аша ишеттек. Ир-атларны фронтка ала башладылар, хәрби комиссариат һәм пристань янында озатулар бик әрнеткеч булды, бу гади елау гына түгел, үксү һәм сыктау иде. Бераз вакыттан соң әтине дә фронтка алдылар, ә без сеңлем белән кабат авылга юл тоттык, – дип сөйли өлкән яшьтәге хатын-кыз калтыранган тавыш белән һәм күз яшьләрен тыя алмыйча. 

Әби белән бабай оныкларын сөенеп кабул иткән. Авылда башлангыч мәктәп булганлыктан, укуны шунда дәвам итәргә булганнар.

Икенче сыйныфта без 20 бала идек, укытучыбыз бик карт иде, ул әтине дә укыткан булган, аннары ул вафат булды. Аның урынына Антонина исемле укытучы килде, әтисенең исемен хәтерләмим, ул улы белән Ленинградтан эвакуацияләнгән, улы минем сыйныфташым иде. Мәктәбебез яхшы, аны революциядән соң салганнар, голланд мичләре белән җылытыла иде. Җәен без тик тормадык, күп эшләдек. Арыш һәм бодай басуларына бардык, зур мәйданнардагы чүп үләннәрен кул белән утадык. Безне берәр метр ара калдырып бастыралар иде дә, бер рәт булып эшли идек. Шикәр чөгендере, мал чөгендере, аш чөгендере, торма чәчтек, аларны карадык һәм йолкыдык. Мал чөгендерен тартып чыгаруы бик кыен, ул бик зур булып, җиргә тирән кереп үсә, ә безнең кайчак көчебез җитми иде. Бу вакытка яхшы атларны фронтка алып киттеләр, колхозда сайланганнан калган атлар гына бар иде. Безгә, өч балага, Бабочка дигән кушаматлы ат эләкте. Ул кара таплы ак ат иде, нәкъ үзенә күбәләкләр кунган диярсең. Без аны карадык: куакларда бөреләр чыгу белән аларны җыеп атны ашаттык, аның көче булсын дидек. Сыерны ашатыр өчен кышын һәм язын калкулыкларда кар эрү белән узган елгы үләнне кул белән тырмап җыеп өйгә алып кайта идек, чөнки ул да бик арыган була иде. Җәен җиңелрәк булды, мал-туар үлән белән тукланды. Һәр йорт дәүләткә азык-төлек: йомырка, май, бәрәңге һәм башка азык-төлекләр тапшырырга тиеш иде. 1943 елда безгә, мәктәп балаларына, суган үстерү өчен җир бүлеп бирделәр, уңышны фронтка, сугышчыларга җибәрергә план куйдылар. Җирне сөреп бирәләр, без аны тырма белән тигезли һәм суганчаларны утырта идек. Җәй буе без аларны сугардык, Үләмә елгасыннан чиләкләр белән су ташыдык. Зур түтәлләрне утап тордык. Нәтиҗәдә, без мул уңыш һәм эре суган җыеп алдык. Моның өчен рәхмәт йөзеннән безгә РОНОдан дәфтәрләр һәм карандашлар җибәрәләр, укытучыбыз аларны безгә өләшә иде. Бу безнең өчен чын байлык булды, чөнки ул вакытта болар җитәрлек түгел иде. Язар өчен караны корымнан ясый идек. Теләсә нинди корым ярамый, аны мич торбасының мөмкин кадәр югарырак өлешеннән кырырга кирәк булды, ул йомшак була, ә түбәнге өлешендәгесе суда эремичә төпкә утыра иде. Башта иске дәфтәрләргә, аларның тыш­лыгына яздык. Ә бабай вафат булгач, аның умартачылык турындагы китапларын куллана башладык, бит кырыйларындагы буш урыннарга яздык. Без тагын әле борчак басуында да эшләдек. Борчак өлгергәч, җиргә ава иде. Безне бер рәткә бастыралар, һәр кешенең ян-ягында берәр метр ярым җир кала иде. Башта бер яктан урак белән барасың, борчакны кисәсең, һәм басу ахырына кадәр шулай – ул чакта басуның чиге бөтенләй   юк кебек тоела иде. Кире кайтканда – икенче яктан аласың, уртада теземнәр  ясала. Икенче көнне аны кипсен өчен сәнәк белән әйләндерә идек. Аннары бу теземнәрне таяклардан ясалган биек бортлы арбага җыя идек. 

Безне сирәк ашаттылар, әгәр якында арыш яки бодай басуы булса, без басу станына бара, анда башка эшчеләр белән бергә төшке аш ашый идек. Нигездә бәрәңге пешерәләр иде, әгәр ашка бераз ярма салсалар – ул инде туклыклы ризык  саналды. Шул бәрәңге ярдәмендә исән калдык та инде. Ләкин язга таба бик авыр була, бәрәңге бары тик орлыкка гына кала, аны күз карасыдай саклыйлар иде. Урманга бара, әби аннан кайтканда медуница үләне алып кайта иде дә: “Кызлар, хәзер ачтан үлмибез, үлән чыкты”, – дип әйтә иде.  Какы җыя идек, әби аны чуенга салып, су агызып, алабута кушып пешерде. Алабутаны күп җыйдык, ул он урынына да кулланылды. Кипкән яфракларын киле куеп төя, кәтермәчләр пешерә идек. Юкә яфракларын да киптереп он ясадылар. Ачлык иде, әлбәттә. Юл буенда безнең шәхси бәрәңге басуыбыз бар, ә юлның икенче ягында бодай һәм арыш басулары иде. Без сеңлем белән юл аркылы йөгереп чыга идек тә басудан  башакларны өзеп, учыбызда уып, чүбен өреп, ашап җибәрә идек. Ләкин барыбер ач идек. 

Күршебездә җиде балалы гаилә яшәде, әле дә күз алдымда тора: өй янындагы эскәмиядә биш яшьлек бер малай утыра, ачлыктан корсагы күбенгән, шуннан соң ул үлеп тә китте, – дип сөйли калтыранган тавыш белән әңгәмәдәшем. 

Сугышның тәмамлануын беркайчан да онытырлык түгел. 

– Җиңү хәбәре безгә бер көнгә соңрак, 10 майда килде. Иртән иртүк тәрәзәбезгә кактылар: “Татьяна әби, сугыш бетте!” дигән тавыш ишетелде. Бу Алекина Полянадан атка атланып килгән ир-ат иде, ул шатлыклы хәбәрне һәр өйгә кереп әйтеп чыкты. Авылда шундый зур бәйрәм булды, мондый көн аңа кадәр дә, аннан соң да булмагандыр, мөгаен. Кешеләр бәхетле иде, җырладылар, бие­деләр, көлделәр, кочаклаштылар һәм еладылар, – дип искә ала тыл хезмәтчәне. 

Барлык туганнарының бәхетенә, кызларның әтисе Евгений Широков сугыштан исән-сау кайта.

– Ул элемтәче иде. Өйгә кайткач, безне кочаклап: “Сезнең хакка һәм Аллаһ ярдәмендә исән калдым, – диде. Һәм шундый бер очракны сөйләде. Бервакыт ул иптәше белән чыбык сузып барганда, очраклы гына чыбык нәрсәгәдер эләгеп калган, ул карарга дип артына борылган һәм берничә адым гына киткәч, шартлау яңгыраган, иптәше шунда ук һәлак булган. Әтиебез бик яхшы кеше иде, гомер буе милициядә эшләде. Бишенче сыйныфка укырга баргач, мине кабат гаиләгә алдылар. Үги әни белән әтинең өч баласы туды, барысы да малайлар, бигрәк тә уртанчысы Анатолий белән дус булдык. Ни аяныч, барлык абыйларым инде вафат. Сеңлем Шурочканың исән булуына шатланам, хәзер аның фамилиясе Буркина. Бу атнада аңа 93 яшь тулды, – дип елмаеп сөйләде Анна Евгеньевна.  

Аның әйтүенчә, тормышы начар булмаган. Мәктәптә ул актив булган, комсомол райкомы бюросы әгъзасы булып торган, яхшы укыган.

– Сугыштан соң да әле туйганчы ашамадык, кабат бәрәңге коткарып калды,  ул инде җитәрлек иде. Бер сезон питомникта эш­ләдем, язын безгә җир, орлык­лык бәрәңге бирделәр, мул уңыш алдык. Казанга һөнәрчелек училищесына укырга киткәндә, миңа үзем белән бер капчык бәрәңге җибәрделәр. Училищеда бик яхшы ашаттылар, мин рәтләнеп киттем, йөзем тулыланды. Ике ел укыганнан соң, мех эше буенча кисүче булдым. Мех комбинатына эшкә кердем, тиредән өс-киемнәре тектем, анда биш ел эшләдем. Аңа кадәр Тәтеш егете Юрий белән танышкан идем, аны армиягә озаттым, хат алыштык, ә демобилизациядән соң өйләнештек. Әти-әниләрнең кечкенә өйләрендә бергә яшәдек, үз йортыбыз булуын тели идек, безне Чувашиягә, Козловкага чакырдылар. Урнаштык, яңа белгечлекләр алдык, мин су чис­тарту буенча лаборант-аппаратчы  булдым. Безгә фатир бирделәр, ике улыбыз туды. 

Вакытлар узу белән күңел туган якка тартты, фатирны алмаштыра алдык һәм Тәтешкә кайттык. Ирем механика заводында эш  һәм хезмәт хакы бюросында эшли башлады, аннары бюро җитәкчесе булды. Мин төрле предприятиеләрдә, күбрәк авыл хуҗалыгы техникумында һәм җылылык челтәр­ләрендә эшләдем, минем белгеч­леккә ихтыяҗ зур, мине бәялиләр иде. Пенсиягә чыккач та әле эш­ләдем. Хезмәт стажым 50 ел, – дип горурланып сөйли тәтешле. 

Хәзер ул килене белән яши, ни аяныч, уллары инде исән түгел. Тормыш сынауларына би­решмәгән хатын-кыз һәр көнне шатланып каршы ала.

Уянам һәм шөкер итәм, моңа рәхмәтле булырга кирәк. Киленем Галинага рәхмәт, кадер-хөрмәттә, мәхәббәттә һәм муллыкта яшим. Минем дүрт оныгым, биш оныкчыгым һәм бер оныкчыгымның баласы бар. Мин туганнарыма кирәк икәнемне беләм, һәм бу миңа көч бирә, – дип тәмамлый сүзен Анна Кондакова.